Twaalf dieren, vijf elementen Chinese horoscoop.

In de Chinese horoscoop hoort elk jaar bij een van twaalf dieren, in een vaste volgorde: Rat, Os, Tijger, Konijn, Draak, Slang, Paard, Geit, Aap, Haan, Hond en Varken. Welk Chinees dier je bent, volgt dus uit je geboortejaar en niet, zoals je westerse sterrenbeeld, uit je geboortedag. Daarbovenop krijgt elk jaar een van vijf elementen en is het yin of yang. Zo is 2027 niet zomaar een Geit-jaar, maar het jaar van de Vuur-Geit, dat begint op 6 februari 2027. In de volksmond heet je dier ook wel je Chinese sterrenbeeld, al gaat het om een plek in een kalendercyclus en niet om een groep sterren aan de hemel.

Waarom de Rat voorop loopt, vertelt het volksverhaal van de Grote Race. In de bekendste versie laat de Jade Keizer de dieren een wedstrijd houden, en wint de Rat door op de rug van de Os mee te liften en vlak voor de finish voor hem te springen. Van dat verhaal bestaan meerdere versies, bijvoorbeeld met een rivier waar de dieren overheen moeten zwemmen. Sommige dieren kom je onder een andere naam tegen: het Konijn als Haas, de Geit als Schaap, het Varken als Zwijn. Hieronder staat hoe het systeem werkt en wat de verbanden tussen de dieren betekenen. Karakter en voorspelling brengen we als wat ze zijn: een lezing uit de traditie, geen vaststaand feit over wie je bent.

Achter elk Chinees jaar lopen twee tellers tegelijk. De eerste telt tien hemelse stammen: de vijf elementen, elk twee jaar achter elkaar, eerst in een yang-vorm en dan in een yin-vorm. De tweede telt twaalf aardse takken, en aan elke tak hangt een dier. Elk jaar schuiven beide tellers een plaats op. Omdat tien en twaalf pas na zestig stappen weer samen bij het begin staan, duurt de cyclus zestig jaar. De helft van de honderdtwintig denkbare paren komt nooit voor, want een yang-stam valt altijd samen met een yang-tak. De huidige cyclus begon in 1984 met Jia-Zi, de Hout-Rat, en de volgende begint in 2044. Zo heet 2027 in de Chinese kalender Ding-Wei: Ding is de yin-stam van Vuur, Wei de tak van de Geit.

Nieuwjaar verschuift elk jaar, omdat elke Chinese maand begint op de dag van de nieuwe maan. Een maanmaand duurt ruim 29,5 dag, dus twaalf maanden zijn samen ongeveer elf dagen korter dan een zonnejaar. De maand waarin de winterzonnewende valt, is altijd de elfde maand, en Nieuwjaar is de eerste dag van de tweede gewone maand daarna. Dat is meestal de tweede nieuwe maan na de winterzonnewende, tussen 21 januari en 20 februari. Om het verschil met het zonnejaar in te halen, krijgt de kalender ongeveer zeven keer in negentien jaar een schrikkelmaand. Valt die tussen de winterzonnewende en Nieuwjaar, dan schuift Nieuwjaar een maan op. Dat gebeurt in 2033: het jaar van de Tijger begint pas op 19 februari 2034, bij de derde nieuwe maan.

Naast Nieuwjaar kent de Chinese traditie een tweede jaargrens: Lichun, letterlijk het begin van de lente. Lichun valt rond 4 februari, als de zon op 315 graden staat, in westerse termen 15 graden Waterman. Het is de eerste van de 24 zonnetermen, die het zonnejaar in stukken van ongeveer vijftien dagen verdelen. In Ba Zi, de astrologie van de vier pilaren waarin jaar, maand, dag en uur van je geboorte elk een stam en een tak krijgen, begint het jaar bij Lichun. Populaire dierentabellen, ook die op deze site, rekenen met Nieuwjaar. Meestal geeft dat hetzelfde dier, maar niet altijd. Een baby van 1 februari 2028 is na Nieuwjaar op 26 januari al een Aap, maar in Ba Zi tot Lichun op 4 februari nog een Geit.

Yin en yang betekenden oorspronkelijk de schaduwkant en de zonkant van een heuvel. Het zijn geen goed en kwaad, maar twee kanten van één geheel: in de traditie is yang naar buiten gericht en in beweging, yin naar binnen gericht en ontvangend. In de dierenriem wisselen ze elkaar af: de Rat is yang, de Os yin, de Tijger weer yang, tot en met het Varken, dat yin is. Omdat een yang-stam alleen met een yang-tak samengaat, is een jaar van de Rat altijd yang en een jaar van de Os altijd yin. Chinese jaren met een even eindcijfer zijn yang, met een oneven eindcijfer yin.